Vì sao gia đình người Tây Tạng này có thể sống ở độ cao 4200 trên ‘nóc nhà thế giới’?

0
399

Họ đã sống trên cao nguyên Thanh Tạng ở độ cao 4200m trên mực nước biển, ở nơi mà hiện tại gọi là Chusang. Con người tiên tiến vẫn không giới hạn nghi vấn rằng họ đã làm cho thế nào để sinh tồn ở 1 nơi có điều kiện hà khắc và khan thảng hoặc oxy tương tự?

Cao nguyên Thanh Tạng là 1 vùng đất rộng lớn và cao nhất Trung Á cũng như toàn cầu. Mặc dù không được tiện nghi như những vùng đất rẻ khác nhưng bản đồ này lại có những ưu thế riêng của mình. Cấu tạo địa chất đặc trưng tạo ra nguồn năng lượng nuôi dưỡng vùng cao nguyên và 1 con suối nước nóng lộ thiên tuôn trào suốt hôm sớm làm cho tan đi không khí giá lạnh.

Vi sao gia dinh nguoi Tay Tang nay co the song o do cao 4200 tren ‘noc nha the gioi’?

Cao nguyên Thanh Tạng ở độ cao trên 4000m so với mực nước biển.

Ở 1 công đoạn nào đó trong dòng chảy lịch sử, 1 gia đình đã tới vùng đất nguyên sơ này và gọi nơi đây là nhà. Hàng ngày, họ cùng nhau làm cho việc giữa đất trời mông mênh, làm cho bạn với những cơn gió lạnh và hương vị của thiên nhiên. Vào ban đêm, cả gia đình đội ngũ lửa trong hang đá bên sườn dốc, những ánh lửa bập bùng ấm nóng chống lại sự bơ vơ của màn đêm chằng chịt.

Mặc dù ngọn lửa họ đội ngũ đã phai tàn từ lâu, nhưng những dấu ấn họ để lại vẫn đang làm cho cả toàn cầu kinh ngạc và ngạc nhiên. 19 dấu chân, dấu tay của cả gia đình trong những lần dạo chơi, những lần làm cho việc vẫn còn in trên những mảng bùn đất tơi xốp của mùa xuân, nhắc tôi và các bạn về 1 thời xa xưa kì bí và đầy linh nghiệm nào đó.

Vi sao gia dinh nguoi Tay Tang nay co the song o do cao 4200 tren ‘noc nha the gioi’?

Ngọn lửa họ đội ngũ đã tắt từ lâu nhưng dấu ấn của họ vẫn không phai tàn.

Từ những dấu chân, dấu tay còn lưu lại của họ, ta có thể nhận thấy gia đình này có sáu người tham gia, trong đó có hai trẻ nhỏ. Nhưng họ là ai? Điều gì đã mang họ đến sinh sống trên độ cao này? Những dấu tích họ lưu lại không tư vấn được cho bất kỳ nghi vấn nào. Tất cả những gì người ta biết đến cho tới hiện giờ, theo 1 nghiên cứu được thông báo vào tháng 1 năm 2017, đó là các dấu chân tay ở Chusang xuất hiện vào thời điểm cách đây từ 12.700 đến 7.400 năm. Theo đó, Chusang trở thành di tích khảo cổ lâu đời nhất trên cao nguyên Thanh Tạng.

Theo nhà nhân chủng học Aldenderfer thuộc trường Đại học California ở Merced, cũng là đồng tác giả nghiên cứu, bởi vì gia đình Chusang lớn mạnh thành đặc trưng đó là vì lối sống riêng biệt, cách ly của họ. Sinh sống ở giữa cao nguyên Thanh Tạng, họ chẳng thể chỉ thuần tuý chuyển dịch lên xuống giữa các ngọn núi theo từng mùa như những người Tây tạng kì quái làm cho trong công đoạn này. Họ đã cắm trụ ở đây quành năm, trong suốt mùa tuyết rơi, những cơn gió lạnh buốt, và vượt sông băng vào mùa đông.

Sự sống sót của họ quả là kỳ diệu. Mặc dù họ sử dụng lửa để giữ ấm nhưng gia đình Chusang còn phải đối diện với rất nhiều nguy cơ khác khi sinh sống trên cao nguyên, ví như không khí càng lên cao càng loãng. Ở độ cao trên 4000 m so với mặt biển, mỗi hơi thở chứa hàm lượng oxy chỉ bằng 1/3 so với khi hít thở ở vùng rẻ hơn. Dường như sâu thẳm bên trong thân thể họ, trong máu và DNA, đã có bản năng cổ đại kỳ lạ về việc sống sót ở độ cao như thế.

Bất kỳ nhà leo núi nào cũng có thể diễn tả sự ngắn ngủi của hơi thở khi càng lên cao. Nó không phải do không khí lúc ấy có hàm lượng oxy rẻ – bởi hàm lượng oxy trong không khí luôn ở mức 21% bất kỳ đâu trên toàn cầu. Lý do là vì áp suất giảm khi bạn đi lên, hoặc bay lên so với mặt biển làm cho các phân tử khí phân tán ra mọi hướng, và 1 lá phổi cũng chỉ có thể dãn ra tới mức đó thôi.

Có rất nhiều cách ứng phó với sự đổi thay áp suất. Tuy nhiên, qua hàng trăm thế hệ, những người sinh sống trên cao nguyên Altiplano thuộc dãy Andex kéo dài từ Peru vào sâu Bolivia, đã tiến hóa phần khoang ngực theo hình tròn để tăng được khối lượng không khí hít vào. Từ cuối những năm 1800, các nhà khoa học đã phát hiện trong máu của họ bơm đầy hồng huyết cầu và heamoglobin, tế bào vận chuyển rất nhiều oxy.

Vì đa phần các nghiên cứu về cư dân sinh sống ở cao độ thực tại đều quy tụ vào người dân sinh sống ở dãy Andex, thời kỳ sinh huyết được nhìn nhận chung là giận dữ đối với mức oxy rẻ trong gần hai thế kỷ. Chỉ tới cuối những năm 70 và đầu những năm 80, sau khi leo tới bảy ngôi làng ở Nepal, nhà nhân chủng học Cynthia Beall thuộc trường đại học Case Western Reserve bang Ohio mới khởi đầu phát hiện ra người Tây tạng chẳng hề theo cơ chế này.

Vi sao gia dinh nguoi Tay Tang nay co the song o do cao 4200 tren ‘noc nha the gioi’?

Các nhà khoa học đã rất kinh ngạc khi phát hiện người Tây tạng chẳng hề có sự thích ứng về thể chất đối với cuộc sống ở cao nguyên.

Đầu tiên là họ không có vòm ngực tròn rộng, nhưng có vẻ lại hít thở với tốc độ nhanh hơn người Andex. Điều thứ hai là vào cuối mùa thu năm 1982, Beall và các cộng sự phát hiện ra người Tây tạng có hàm lượng haemoglobin rất rẻ, chỉ cùng dừng với người thường nhật sống ở vùng rẻ, ngang mực nước biển. Mặc dầu họ đang sống trên nóc nhà toàn cầu, nhưng hiện trạng thể chất của họ lại tương đồng 1 cách đáng kinh ngạc với người sống ở “sàn nhà”.

Bà Beall nhắc lại “Thoạt đầu, trong tôi dấy lên 1 sự lo lắng, rẻ mình đã đo nhầm người? Phải chăng mình đã sử dụng sai cách thức đo? Mình có bỏ sót điều gì không?” Nhưng sau khi trở đi trở lại hai vùng Tây Tạng và Nepal, thu thập thêm dữ liệu từ nhiều ngôi làng khác, bà chỉ mua thêm được nhiều chứng cứ củng cố kết quả trước hết: ở tọa độ cao, môi trường oxy rẻ, người Tây Tạng giảm lượng oxy trong máu.

Làm sao có thể thế được? Những gì thoạt đầu có vẻ rất tranh chấp – còn chưa nhắc tới là tiềm ẩn nguy cơ – thực ra lại rất có lý, vì nó giúp người Tây Tạng không phải chịu 1 số tác dụng phụ của cuộc sống trên cao nguyên.

Ví dụ, 1 lợi ích có thể thấy tà tàm giảm kỹ năng kỹ sảo huyết mạch bị rách hoặc tan vỡ. Nhà nghiên cứu Tatum Simonson từ trường Đại học California ở San Diego cho biết, giả như bạn có lượng haemoglobin cao trong máu, thì máu của bạn sẽ dính nhớt hơn, và điều này có thể gây ra nhiều ảnh hưởng có hại. Máu cô đặc sẽ phải cần sử dụng lực bơm mạnh để có thể đẩy đi khắp thân thể. Như vậy tim sẽ bị vận động quá sức.

Tác động gây ra bởi găng tay tăng thêm này lên hồ hết hệ hô hấp chính là cỗi nguồn gây ra bệnh say độ cao mạn tính hay còn gọi là CMS, lần nhanh nhất được 1 bác sỹ người Peru tên là Carlos Monge Medrano đưa ra. Căn bệnh này có thể làm cho cả người từng thân thuộc sống ở độ cao nhiều năm đau đớn. “Chưa rõ triệu chứng trước hết” Bà Beall nhắc: “tuy nhiên người bị bệnh này sẽ cảm thấy khó thở, lớn mạnh thành xanh lướt (môi và đầu mũi đổi màu xanh), họ chẳng thể làm cho việc hay ngủ được – họ luôn thấy không thấy khỏe mạnh”.

Đối với chứng say độ cao trợ thời, phương thức chữa trị là hạ độ cao, đưa người bệnh vào môi trường đậm đặc ôxy. Nhưng nó chẳng thể hoàn toàn trị dứt. Dịch có thể đọng trong phổi (chứng phù năn nỉ phổi do độ cao hay còn gọi là Hape) hay trong não (chứng phù năn nỉ não do độ cao, hay còn gọi là Hace), và có thể bị sung huyết ở 1 số cơ quan không được xem nhẹ. Trường hợp xấu nhất là bị tử vong.

Ở dãy Andes thuộc Peru, 18% người dân ở đây đến 1 độ tuổi nào đó sẽ bị mắc chứng say độ cao CMS. Nhưng con số người bị mắc bệnh này ở cao nguyên Thanh tạng rất thảng hoặc chỉ hơn 1%.

Chính máu loãng đã giúp giảm nguy cơ bị mắc chứng CMS, nhưng cứng cáp đó không phải là cỗi nguồn độc nhất vô nhị giúp người Tây tạng có thể sống thả sức ở độ cao tương tự. Năm 2005, Beall và các đồng nghiệp của bà đã phát hiện ra người Tây tạng thở ra khí ni-tơ ô-xít nhiều hơn những cư dân Andex hay những người sống ở vùng rẻ. Về căn bản khí này được diễn tả là 1 tác nhân giúp thư giãn, nó giúp thành huyết mạch trong phổi và quành thân thể mở mang ra, hay còn gọi là giãn huyết mạch.

Và như nhà nghiên cứu Simonson đã nhắc điều gì sẽ xảy ra giả như người Tây Tạng không cần nhiều oxy như người thường nhật? Nếu cơ bắp của họ có kỹ năng kỹ sảo chịu đựng tốt hơn? “Có thể cơ chế của thân thể họ đã tốt tới mức họ không cần thêm hồng huyết cầu và haemoglobin để lấy thêm nhiều oxy” – bà Beall nhắc. Và bà đang quy tụ nghiên cứu theo hướng này.

Vi sao gia dinh nguoi Tay Tang nay co the song o do cao 4200 tren ‘noc nha the gioi’?

Những đổi thay chóng vánh về gen có thể cho phép người dân cổ đại sống sót và lớn mạnh trong môi trường này.

Mặc dù đã tới cao nguyên Thanh Tạng vài lần để làm cho nghiên cứu, nhưng Simonson tiếp diễn dò xét lịch sử bản đồ này trong phòng thí nghiệm. Là nhà di truyền học, bà có thể rà soát bộ gen (hồ hết chuỗi DNA của 1 người) của người Tây tạng để mua hiểu xem điều gì nằm sau kỹ năng kỹ sảo thích ứng độc đáo của họ với cuộc sống ở trên cao.

Vào năm 2010, nhờ so sánh bộ gen của 30 người Tây tạng với những người Hán sống ở Bắc Kinh, Simonson có thể phát hiện những gen này chỉ có ở những người sống ở bản đồ cao. Điều này dễ hơn mong chờ, vì hai dân tộc có mối địa chỉ mật thiết nhưng chỉ có 1 dân tộc sống trên cao trong hàng ngàn năm, dị biệt căn bản giữa hai bộ gen hẳn chính yếu là do phải thích ứng với sự đổi thay của môi trường, ví dụ không khí ít oxy.

Lĩnh vực nghiên cứu gen người đã lớn mạnh thành tiện lợi hơn nhờ bản tính các chủng người đều hiệp lực: ở chừng độ DNA hay gen, chúng có sự tương đồng rất cao. Nhìn chung, không có mấy dị biệt giữa các tộc người, theo lời nhà nghiên cứu Rasmus Nielsen thuộc trường đại học California ở Berkeley. Sự biến đổi gen trình bày ra sự dị biệt nhất giữa các đội ngũ người là sự khác nhau về màu tóc, màu mắt và màu da.

Những dị biệt của tôi và các bạn rất ít và trình bày trên bề mặt. Khi ở dưới da, sâu trong DNA, thì tôi và các bạn phần lớn giống nhau y hệt. Từ những tương đồng to lớn này, các biến đổi gen không được xem nhẹ giữa các tộc người có thể xem là rất nhỏ nhưng sự dị biệt độc đáo đã phá tan vỡ bề mặt của bộ gen. Nhưng khi nghiên cứu sâu gen EPAS 1 trong bộ gen của người Tây tạng, Nielsen không chỉ mua ra nó là 1 đổi thay lớn, mà còn là 1 đổi thay độc đáo. Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng 1 công trình 1000 gen, ông chẳng thể mua được thứ tương tự ở bất kỳ đâu. Nielsen nhắc thuần tuý là chuỗi DNA tôi và các bạn mua thấy ở người Tây Tạng quá dị biệt.

Nó giống như người Tây tạng đã được di truyền gen này từ 1 loài khác. Và thực tại, nó là chính xác những gì đã diễn ra.

Vi sao gia dinh nguoi Tay Tang nay co the song o do cao 4200 tren ‘noc nha the gioi’?

Sự biến đổi gen đã giúp người Tây tạng sống sót, còn đó ở trên cao có thể có từ 1 chủng người cổ đại đã tiệt chủng.

Qua hơn 50 ngàn năm lớn mạnh, câu chuyện này vẫn chưa có hồi kết. Mặc dù người ta đã biết được nguồn cội lai lịch của đội ngũ người này, nhưng những lĩnh vực làm cho EPAS1 ở người Tây tạng lớn mạnh thành độc đáo phần nhiều vẫn chưa được kiểm soát. Những đổi thay cụ thể dẫn đến việc giảm hàm lượng haemoglobin vẫn còn chưa được biết. “Tất cả các nhà di truyền học đều nó năm trong 1 bản đồ rất khó xếp đặt”, theo lời bà Beall. Những nhà thám hiểm mới, những núi dữ liệu và bộ gen, vẫn còn là 1 hành trình dài trước mắt.

ĐKN (t/h)