Giữa lưng chừng con đèo huyền thoại

0
389

Trên con đèo huyền thoại

Quanh co uốn lượn chừng trên 10 cây số ngược đất Bình Định lên cao nguyên trung phần, chúng tôi đã đứng giữa con đèo dài nhất và nghiêm trọng nhất trên quốc lộ 19, án ngữ giữa hai vùng đất đồng bằng và miền núi, nóng và lạnh, nắng và mưa, Hạ đạo và Thượng đạo của xứ Tây Sơn. Ðèo An Khê ngày trước là con con đường núi vòng vòng vo, khuất khúc, có nhiều hang hóc, vách đá chắn ngang hiểm trở. Thời ấy, người Kinh và người Ba Na giao thương, bàn thảo phẩm vật thường sử dụng đèo Vạn Tuế qua ngã Vĩnh Thạnh và Cửu An, cách đó chừng 10 km về phía bắc. Đèo An Khê cao 740 m so với mực nước biển và dài trên 13 cây số chạy từ tây xuống đông. Trước kia, khi quốc lộ 19 chưa mở, đèo chỉ là con con đường nhỏ, có nhiều dốc ngược vòng vòng vo, chơm chởm đá, có khúc phải dạng hai chân mà leo mới khỏi té, nên gọi là dốc Chàng Hảng.

Giua lung chung con deo huyen thoai

Khúc cua tay áo nghiêm trọng nhất trên lưng chừng đèo.

Trong cuộc tương đốing chiến chống thực dân Pháp, đèo An Khê là nơi can đảm Ngô Mây ôm bom 1 là sống hai là chết. Hôm ấy là vào khoảng 8 giờ ngày 24/10/1947, 1 đoàn 4 xe GMC chở đầy lính Âu Phi từ An Khê chạy tới. Vừa thấy cầu bị cháy (đêm 23/10/1947, quân ta đã đốt cầu Suối Vối), tên sĩ quan chỉ huy Pháp cho xe ngừng lại. Ở phía Đông con đường, quân ta đồng loạt nổ súng. Bọn giặc khiêu vũ xuống xe sử dụng hỏa lực bức xúc mạnh. Súng trung liên của ta bắn được hai loạt 12 viên thì bị hóc đạn, sửa được bắn tiếp 1 loạt nữa lại hóc, đạn cũng chỉ còn 6 viên, súng trường mỗi cây 5 viên, cũng hết đạn. Ta tạm rút về hướng Đông. Vừa lúc ấy có tiếng xe thiết giáp ầm ầm chạy tới. Một xe AM to lớn đen sì ngừng giữa trận địa. Đoàn xe 5 chiếc cụm lại, địch đứng tương đối đông vòng vo xe bọc thép. Tất cả chúng đều tập hợp chú ý về hướng ta thu quân. Tên chỉ huy đứng trên xe AM quát to: “Việt Minh đâu, Việt Minh đâu?”. Khi xe thiết giáp giặc nằm ngay trước mặt, giờ quy định đã đến. Ngô Mây cởi đôi dép cao su và chiếc áo may ô còn lại trong người trao cho 1 đồng nhóm, nói: “Tôi gửi lại cho anh em sử dụng vì những thứ này tôi không cần nữa! Tôi đi đây!”. Siết mạnh tay đồng nhóm, từ trong bụi rậm ở phía Tây con đường trước sự ngờ ngạc và thất đảm của lũ giặc Pháp, Ngô Mây như 1 mũi tên, đột ngột lao ra, ôm bom 3 càng lao thẳng vào xe bọc thép giặc. Một tiếng nổ rung trời… Bọn giặc thất kinh hấp tấp toá chạy. Một xe bọc thép, hai xe GMC và gần 1 trung nhóm lính Âu Phi trên xe, dưới đất bị xoá sổ. Và Ngô Mây, người can đảm quyết tử chỉ còn lại chiếc khăn quàng đỏ nằm vắt trên ngọn 1 cây cao. Năm ấy Ngô Mây vừa tròn 23 tuổi…

Giua lung chung con deo huyen thoai

Từ trên đỉnh núi nhìn xuống, con đèo đẹp lung linh trong nắng.

Đèo An Khê cũng là nơi diễn ra bài học “kinh điển” của nghình nghề chuyển vận siêu trường siêu trọng khi chở đội máy tubin phát điện vun đắp nhà máy Thuỷ điện Yaly. Cả 1 chiếc Tubin nặng hơn 100 ton, con đường kính hơn 1 chục mét được tàu biển đưa vào cặp bến Quy Nhơn rồi cẩu lên nằm “chềnh ềnh” trên sàn 2 chiếc rơmooc đặc chủng 32 lốp đấu đít vào nhau, 3 chiếc xe Ural hạng nặng được huy động vào việc kéo chiếc Tubin này lên Sê San. Hai chiếc nhận nhiệm vụ kéo, 1 chiếc đẩy đít…. 1 xe CA đi dẹp con đường. Chiếc Tubin choán hết cả mặt con đường làm cho cho việc chuyển dịch của chiếc xe cực kỳ cạnh tranh. Khi lên đèo An Khê, có cả hai chiếc xe xúc ủi đi kèm theo ngăn ngừa trục trặc. Có hơn 20 km qua đèo An Khê mà cuộc chuyên chở đội máy phát điện này đi mất 3 ngày ròng…

Mưu sinh ở lưng đèo

Bây giờ, con đường đèo phổ biến và rất láng mịn, đi qua hai con đèo này, xe chạy ro ro và ôm cua cực “ngọt” vì con đường quá tốt. Một màu xanh mướt của cây cối trên đèo rậm rạp, thi thoảng còn có buôn làng của người M’nông, Xê đăng và Ba Na nằm chênh vênh trên sườn đồi hoặc lọt thỏm giữa thung lũng bên dưới, hai bên con đường, những am thờ nhỏ ngày ngày nghi chết giả khói huơng hoài tưởng những người không may bỏ mạng vì tai nạn…

Giua lung chung con deo huyen thoai

Miếu thờ bên lưng đèo.

Không biết từ bao giờ, gianh giới đèo này đã có hàng chục người dân nghèo mưu sinh kinh doanh. Từng ngày, họ chờ mong vào những chuyến xe ngừng chân ngơi nghỉ chuẩn bị lên hoặc xuống đèo để bán từng chai nước, từng điếu thuốc lá, cái bánh ít… kiếm tiền trang trải cuộc sống. Mỗi người, mỗi cảnh nhưng chung quy họ đều nghèo, nghèo nên phải mưu sinh nhọc nhằn, nặng nhọc…

Chúng tôi đến đỉnh đèo, vào 1 quán nước bên con đường ngồi, vợ chồng anh chủ quán võng thân tình tâm sự: “Nhà tôi ở dưới Tuy Phước (Bình Định), lên đây kinh doanh cũng được chừng hơn 3 năm trời. Hồi trước sáng vợ chồng đèo nhau lên bằng chiếc xe 81 lúc 6 giờ, ở đây đến 7 giờ tối mới về. Sau thấy bất tiện quá nên chuyển hẳn lên đây dựng nhà. Giờ quen rồi không muốn xuống nữa!” Theo anh Hùng cho biết, trên đèo An Khê này có nhiều hộ, chính yếu là kinh doanh nước đái tương đốit, hàng lưu niệm, quán ăn và 1 số nhà sản xuất tương đốic. Còn lại khoảng 5-6 hộ sống lưng chừng đèo với vài tiệm vá xe, nước mui… cuộc sống cũng nhiều nặng nhọc.

Giua lung chung con deo huyen thoai

Khí hậu đồng bằng và cao nguyên đổi thay rõ rệt khi lên đèo.

Một chiếc xe tương đốich ngừng lại, lái xe rà soát lại xe để chuẩn bị đổ đèo, tức thời những tiếng mời chào “mua bánh đi em ơi!”, “chú ơi mua nước!”, “thuốc lá anh ơi…” vây vòng vo lấy những hành tương đốich. Nhưng những cái lắc đầu của hành tương đốich làm cho khuân mặt đang vồn vã của những người bán hàng rong bỗng trở thành thống khổ, rồi họ dồn về 1 góc, nhưng ánh mắt luôn hướng về phía trước với kỳ vọng có ai đó sẽ mua hàng giùm mình…

Người nữ giới 51 tuổi, có nhà trên TX An Khê nhưng cũng ra đây “mưu sinh” bằng góc quán cóc này, bà có 1 co nữ giới đang học cấp ba, những lúc rỗi rãi thường ra đây phụ mẹ kinh doanh. Bà cho biết: “Ban đầu cũng chật vật lắm, 1 ngày bán chưa được mười nghìn, lấy gì nuôi 3 đứa con đang tuổi ăn tuổi học ở nhà. Rồi cuối cùng cũng qua cả. Bây giờ tương đốich du hý lên đây nhiều, kinh doanh cũng khấm tương đối hơn.”…

Giua lung chung con deo huyen thoai

Trên lưng chừng đèo, vẫn có những hộ dân sinh sống bao năm qua.

Chiều xuống trên đỉnh An Khê, chúng tôi chia tay với những hộ dân kinh doanh trên đỉnh đèo để hướng về đồng bằng, ánh nắng chênh chếch chiếu xuống con con đường ngoằn ngoèo, như sợi dây mong manh vắt ngang sườn núi, những chuyến xe ngược lên miền cao nguyên trung phần chậm rãi trong nước non đẹp vô cùng. Bây giờ, đèo An Khê đã là liên hệ du hý quyến rũ của hai tỉnh Gia Lai và Bình Ðịnh.

Ðến đây, mọi người sẽ được mắt thấy, tai nghe biết bao câu chuyện nói về nhà Tây Sơn, về Tây Sơn thượng đạo, về đất Cửu An, Tú Thủy, núi Hoàng Ðế, đồng Cô Hầu, về can đảm Ngô Mây ôm bom làm thịt giặc, và khi Những chuyến xe tiếp diễn đến rồi đi, bên con đèo này vẫn luôn có những người mưu sinh bằng nghề bán hàng rong. Ngày qua ngày họ vẫn tiếp diễn kỳ vọng, chờ chực… họ là những con người đang sống ở lưng đèo dù không tương đối giả gì nhưng rất đôn hậu và dung dị như chính mảnh đất này…

Tiêu Dao